Vorige week vond in Utrecht de Valorisatieparade plaats, een vrolijke bijeenkomst met debat over de mogelijkheden en hindernissen bij processen van valorisatie van wetenschappelijke kennis, en met korte workshops om wetenschappers ideeën te geven hoe ze dat kunnen doen. Ik had de indruk dat de meeste aanwezigen het de moeite waard vonden.

Ik heb de laatste jaren wel meer bijeenkomsten en discussies over valorisatie bijgewoond, en volgens mij is er in het Nederlandse valorisatiedebat een probleem, en dat is de afwezigheid van een heldere consensus over wat valorisatie is. Valorisatie wordt door de ene groep zeer eng gedefinieerd, en door de andere zeer breed (–te breed?), en daardoor is de vraag of valorisatie wenselijk is, en wie er met welke activiteit de facto aan valorisatie doet, niet meer te beantwoorden. En daardoor wordt er in deze debatten te vaak langs elkaar heen gepraat, en schieten we dus niet veel op met de discussie.

Wat is valorisatie dan?

Vaak wordt valorisatie (impliciet) vernauwd tot economische valorisatie. Ziehier een citaat van het Rathenau instituut, in de sectie ‘valorisatie’ van hun website, waar er op een schijnbaar onschuldige wijze ingezoomd wordt op enkel de economische kant van valorisatie:

Nederland heeft last van de kennisparadox wordt alom gesteld. Het wetenschappelijk onderzoek is van zeer hoog niveau maar de benutting van wetenschappelijke kennis door het bedrijfsleven is onvoldoende. Dit remt de innovatie en daarmee de groei van de kenniseconomie. De oplossing is kennisvalorisatie.

Ik heb deze economische verenging al vaak gezien, of gehoord, zoals bijvoorbeeld ook in de toespraak die Staatsecretaris Zijlstra net voor de zomervakantie in de KNAW gaf: ergens wordt er wel eens het belang voor ‘economie en samenleving’ genoemd, maar in de volgende zin gaat het alleen nog maar over bedrijven, en zijn de maatschappelijke organisaties en niet-georganiseerde medemensen niet meer te bespeuren. Ook opmerkelijk trouwens, dat de economie geen onderdeel zou uitmaken van de samenleving (geldt dat ook voor het rechtssysteem, de cultuur, etc.?); of moet dit toch geïnterpreteerd worden dat de economie op zijn minst een gepriviligeerde status heeft als we het over kennisvalorisatie hebben?

Het andere uiterste stelt dat elke professionele activiteit die wetenschappers ondernemen waardevol is (of op z’n minst kan zijn!), en omdat ze waardevol is ook valorisatie is: dus ook het presenteren van een onderzoekspaper op een wetenschappelijk congres, het geven van een college, enzovoort. Maar deze definitie is veel te breed: onderzoek (bedenken, opzetten, verrichten, presenteren, publiceren) en onderwijs (opzetten, voorbereiden, geven, verbeteren, etc.) behoort tot de kerntaken van universitaire wetenschappers, en het hele doel van het valorisatiedebat is nu net om te benadrukken dat de wetenschappers zich meer moeten gaan inzetten om zich direct en sterker nuttig te maken voor de samenleving, buiten onderzoek en onderwijs binnen hun eigen universiteit om. Wie deze ultra-brede definitie van valorisatie hanteert, holt daardoor het begrip helemaal uit: het heeft geen enkele onderscheidingskracht meer ten opzichte van de kerntaken ‘onderwijs’ en ‘onderzoek’. Een wetenschapper die alleen publiceert in tijdschriften die enkel door mede-specialisten wordt gelezen, die nooit iets doet met of voor maatschappelijke organisaties of groepen (waaronder bedrijven), zal onder die ultrabrede definitie van valorisatie dus evenveel aan valorisatie doen als de wetenschapper die zich naast onderzoek en onderwijs ook inzet voor economische of technologische innovaties, publiek debat, maatschappelijke verandering, voorlichting en lezingen voor het brede publiek, en ga zo maar door.

Is er dan een definitie of omschrijving van valorisatie die beter is? Of het de beste definitie is, durf ik niet te stellen, maar een betere definitie dan bovenstaande herinner ik me van een bijeekomst over valorisatie die het Rathenau instituut organiseerde op 26 oktober 2010. Het  verslag van die bijeenkomst staat online, maar helaas kan ik er de definitie die iemand uit de zaal toen opperde er niet in terugvinden. In ieder geval: het voorstel van deze definitie komt dus niet van mij, en wat die deelnemer toen voorstelde, is om valorisatie te definiëren als processen en activiteiten van wetenschappers met een toegevoegde waardecreatie voor andere partijen dan de directe medewerkers en betrokkenen  (dus collega’s, vakgenoten, en studenten aan de universiteit).

Door deze definitie te hanteren worden de volgende activiteiten niet als valorisatie beschouwd: goed onderzoek doen dat niet direct toepasbaar is in de samenleving (de extra stap die nodig is om tot maatschappelijke toepassing te komen is dan weer wel valorisatie); een artikel presenteren op een vakconferentie; een artikel publiceren in een vaktijdschrift; een college geven voor eigen studenten, of studenten van een andere faculteit/universiteit.

Wat wel onder deze definitie van valorisatie valt:

• over je onderzoek een presentatie geven op een conferentie of tijdens een debat voor een breed publiek (voorbeeld: de recente publieke optredens van Maureen Sie over wat recente filosofische ontwikkelingen ons kunnen leren over de vraag of wij over een vrije wil beschikken);
• een lezing geven voor een breed publiek, wat ook een gemengd universiteits/niet-universiteitspubliek kan zijn (voorbeeld: de lezing aan de EUR van Amartya Sen vorig jaar over global justice, die door zowel studenten, wetenschappers als ook andere geïnteresseerden is bezocht);
• over je onderzoek iets vertellen op de radio of televisie, of inzichten uit dat onderzoek toepassen op recente maatschappelijke kwesties (voorbeeld: Gijs van Oenen die vorige week over zijn onderzoek vertelde op de radio);
• een onderzoek verrichten voor een maatschappelijke organisatie, waarbij de wetenschapper de facto de vraag van die partij beantwoordt (voorbeeld: de studie die ik in 2005-7 verrichtte voor het toenmalige Milieu- en Natuur Planbureau over wat ‘duurzame kwaliteit van leven’ zou kunnen inhouden);
• zelf pro-actief een (actie-)onderzoek opzetten samen met een maatschappelijke organisatie; dit levert een veel betrokkener profiel op van de wetenschapper dan de voorgaande vorm van valorisatie, wat veel meer eenrichtingverkeer is (voorbeeld:  Rotterdam Vakmanstad, het project van Henk Oosterling in Rotterdam);
• deel uitmaken van het bestuur van maatschappelijke organisaties die kunnen profiteren van de inbreng van wetenschappers/filosofen (voorbeeld: Wiep van Bunges voorzitterschap van de Raad van Bestuur van de Pierre Bayle Stichting);
• prikkelende korte stukken schrijven in kranten en weekbladen (voorbeeld: Marli Huijer in Trouw, als lid van het filosofisch elftal);
• scholieren adviseren en begeleiden in het schrijven van hun profielwerkstukken (eerder dit jaar had ik als jurylid van de KNAW Onderwijsprijs het genoegen een grote stapel profielwerkstukken te lezen en beoordelen, en uit de brieven van de scholieren werd duidelijk hoezeer de wetenschappers zich hadden ingezet);
• het beantwoorden van e-mails van mensen uit allerlei hoeken van de samenleving, die een antwoord zoeken op een vraag, een literatuurtip zoeken, een vertalingsvraag voorleggen, en ga zo maar door.
• enzovoort
• enzovoort
• enzovoort.

Wat tonen bovenstaande voorbeelden aan? Mij vallen de volgende dingen op:

1. Onder deze definitie is er veel valorisatie mogelijk door filosofen en andere alfa- en gammawetenschappers.
2. Wij doen al veel aan valorisatie, maar niet alles is even sterk publiekelijk zichtbaar.
3. Veel valorisatie (door filosofen) levert geen geld op: integendeel, als geld tijd is, brengt veel valorisatie voor de wetenschapper een kost met zich mee, namelijk de tijd die men niet aan onderwijs, onderzoek, of vrije tijd kan besteden (ik vermoed dat de meeste valorisatieactiviteiten in de filosofie momenteel ten koste gaan van slaap en vrije tijd, maar goed, dat is een discussie voor een andere keer).

Dus, we zouden ons kunnen vragen: waarom wordt er toch zoveel nadruk gelegd op valorisatie door beleidsmakers en bestuurders? Het antwoord is dan waarschijnlijk toch: omdat sommige vormen van valorisatie geld opbrengen, en de politici en bestuurders graag zouden willen zien dat de wetenschap economisch nuttiger wordt.  En dan zijn we terug waar we begonnen – bij de enge definitie van valorisatie. Het zou dus fijn zijn als de voorstanders van meer valorisatie duidelijk zouden zeggen welke vorm van valorisatie ze voorstaan, en waarom ze vinden dat we meer moeten valoriseren. Pas dan is een helder en constructief debat mogelijk.